Forklift Zinciri Ne Zaman Değişir?

Forklift zinciri, asansör direği üzerinde yükü kaldıran ve indiren en kritik taşıyıcı elemandır. Genellikle ISO 4347 standardında üretilen lamelli (fleyer) tipteki bu zincirler, makaralı zincirlerden farklı olarak dişliye değil, direk üzerindeki makaraya biner ve yalnızca çekme kuvvetine çalışır. Bu nedenle aşınma, çoğunlukla pim ile lamel deliği arasındaki temas yüzeyinde başlar ve zincirin boyunu uzatır.

Değişim kararının tek bir cevabı yoktur, ancak sektörde kabul gören net bir ölçüt vardır: zincirin ölçülen boyu, orijinal nominal boyuna göre %2 ile %3 arasında uzadıysa zincir kullanım ömrünü tamamlamıştır. Birçok forklift üreticisi bu sınırı %2 olarak belirler. Bunun yanında kırık lamel, dönmüş pim, çatlak ya da derin korozyon tespit edilmesi durumunda uzama oranına bakılmaksızın zincir hemen değiştirilmelidir.

Zincirin uzaması, metalin gerçekten esneyip uzaması anlamına gelmez. Her kaldırma ve indirme hareketinde pimler lamel deliklerinin içinde küçük açılarla döner. Bu dönme sırasında iki yüzey birbirini aşındırır ve her baklada mikron seviyesinde bir boşluk oluşur. Yüzlerce bakladan oluşan bir zincirde bu boşlukların toplamı, birkaç santimetrelik gözle görülür bir uzamaya dönüşür.

Aşınmanın hızını belirleyen en büyük etken yağlamadır. Yağ filmi ortadan kalktığında metal metale sürtünür ve aşınma hızı katlanarak artar. Toz, çimento, talaş ya da kimyasal buhar gibi ortam koşulları da yağı bozarak aynı sonucu doğurur.

İkinci etken yük profilidir. Kataloğunda belirtilen çalışma yükünün üzerinde çalışan ya da sürekli tam kapasiteye yakın taşıma yapan bir forkliftte zincir, normal kullanıma göre çok daha erken sınıra ulaşır. Kısa mesafede sık kaldırma yapan depo forkliftleri de bakla başına düşen çevrim sayısını artırdığı için hızlı aşınır.

Zincir Uzaması Nasıl Ölçülür?

Ölçüm, gözle tahmin edilerek yapılamaz. Zincir gergin haldeyken, yani çatal yerden bir miktar yükseldikten sonra ölçüm alınır. Bu sayede baklalar arasındaki boşluklar kapanır ve gerçek boy okunur.

Uygulamada en yaygın yöntem, zincirin en çok çalışan bölgesinden belirli sayıda baklanın toplam boyunu kumpasla ölçmektir. Genellikle 12 veya 20 baklalık bir bölüm seçilir, ölçülen değer aynı sayıdaki baklanın nominal boyuyla karşılaştırılır. Aradaki fark yüzdeye çevrildiğinde uzama oranı ortaya çıkar.

Ölçümün nerede yapıldığı sonucu doğrudan etkiler. Zincirin makara üzerinden geçen bölümü, uçlardaki sabit bölümlere göre çok daha fazla çalışır. Bu yüzden ölçüm mutlaka makaranın en sık temas ettiği orta bölgeden alınmalıdır. Zincirin uç kısmından alınan ölçüm, aşınmış bir zinciri sağlam gösterebilir.

Daha pratik bir alternatif zincir uzama mastarıdır. Mastar zincire yerleştirildiğinde belirlenen sınırı geçmiş zincirlerde tam oturur ve tek bakışta karar verilmesini sağlar. Filo sayısı fazla olan işletmelerde bu yöntem ciddi zaman kazandırır.

Gözle Kontrolde Bakılması Gereken Noktalar

Ölçümden bağımsız olarak her periyodik bakımda yapılması gereken görsel kontroller vardır. Bu kontroller birkaç dakika sürer ancak ciddi kazaların önüne geçer:

• Pim dönmesi: Pim başlarının hizasının bozulması, iç yüzeylerde ağır aşınma olduğunu gösterir. Dönmüş pim tespit edilen zincir kullanılmaz.
• Lamel çatlağı: Özellikle pim delikleri çevresindeki ince çatlaklar, yorulma başlangıcının işaretidir.
• Yassılaşmış veya oyuk açılmış lameller: Makaranın zincire yanlış açıyla bastığını ya da hizanın kaydığını gösterir.
• Korozyon ve pas: Yüzeydeki hafif pas temizlenebilir, ancak metal kaybına yol açan çukurlaşmış korozyon kabul edilmez.
• Sertleşmiş kirli yağ tabakası: Yağın bakla içine girmesini engeller ve kuru çalışmaya yol açar.
• Zincir ucu bağlantı elemanları: Ankraj pimi, emniyet pimi ve çatal bağlantısında gevşeme ya da deformasyon olup olmadığı kontrol edilir.
• İki zincir arasındaki gerginlik farkı: Bir zincirin diğerinden gevşek kalması, yükün eşit paylaşılmadığını gösterir.

Bu belirtilerden herhangi biri tespit edildiğinde zincir servis dışı bırakılmalı ve yerine standarda uygun yeni bir zincir takılmalıdır. Uygun ölçüde zincir kilit ve bakla seçimi de bu aşamada önem kazanır.

Kontroller Hangi Sıklıkla Yapılmalı?

Kontrol takvimi, forkliftin çalıştığı vardiya sayısına ve ortama göre belirlenir. Genel olarak kabul edilen yaklaşım şu şekildedir:

• Günlük: Operatör tarafından yapılan hızlı görsel kontrol. Gevşeklik, ses, gözle görülür hasar ve yağ eksikliği.
• Aylık: Zincir yüzeyinin temizlenmesi, yağlama ve bağlantı noktalarının gözden geçirilmesi.
• Üç aylık: Kumpas veya mastar ile uzama ölçümü, makara ve kızak yüzeylerinin kontrolü.
• Yıllık: Yetkili kişi tarafından yapılan kapsamlı periyodik kontrol ve kayıt altına alma.

Ağır tozlu ortamlarda, döküm tesislerinde, soğuk hava depolarında ya da kimyasal buharın bulunduğu alanlarda bu aralıklar kısaltılmalıdır. Üç vardiya çalışan bir tesiste üç aylık ölçüm periyodu aylığa çekilmelidir.

Yağlama Zincir Ömrünü Ne Kadar Uzatır?

Doğru yağlama, forklift zincirinin ömrünü iki katına kadar çıkarabilir. Buradaki kritik nokta yağın tipidir. Gres veya kalın yağlar zincir yüzeyinde kalır, pim ile lamel arasındaki dar boşluğa giremez ve toz tutarak aşındırıcı bir macun oluşturur.

Bu yüzden düşük viskoziteli, nüfuz etme özelliği yüksek zincir yağları tercih edilmelidir. Yağ, zincir gergin değilken uygulanmalı ve bakla aralıklarına ulaşması için birkaç dakika beklenmelidir. Ardından forklift birkaç kez boşta kaldırıp indirilerek yağın dağılması sağlanır.

Yağlamadan önce zincirin temizlenmesi de en az yağ seçimi kadar önemlidir. Kirli bir zincire yağ atmak, mevcut aşındırıcı tozu bakla içine hapsetmekten başka bir işe yaramaz. Basınçlı hava ya da uygun temizleyici ile yüzey temizlendikten sonra yağlama yapılmalıdır.

Sık Yapılan Kullanım Hataları

Zincirlerin beklenenden erken değişmesinin arkasında çoğu zaman mekanik bir arıza değil, kullanım alışkanlıkları vardır. En yaygın hata, çatalı yere tam indirdikten sonra kaldırma kolunu bir süre daha basılı tutmaktır. Bu durumda zincir gevşer, makara üzerinden kayar ve tekrar yüklendiğinde ani bir darbeye maruz kalır.

Yükün çatal üzerinde ortalanmaması da tek zincire binen yükü artırır. Zamanla iki zincir arasında ölçülebilir bir uzama farkı oluşur. Aynı şekilde, direk tam eğik konumdayken yüksek irtifada ağır yük kaldırmak zincire tasarım dışı bir açı yükü bindirir.

Zincirin sadece birinin değiştirilmesi de sık karşılaşılan bir hatadır. Yeni zincir eski zincire göre daha kısa olacağı için yükün büyük bölümünü tek başına taşır ve kısa sürede aşınır. Kaldırma zincirleri her zaman çift olarak, aynı marka ve aynı seri numarasıyla değiştirilmelidir.

Değişim Sırasında Dikkat Edilecekler

Yeni zincir takılmadan önce makaranın durumu mutlaka kontrol edilmelidir. Aşınmış, oyuk açılmış veya dönmeyen bir makara, takılan yeni zinciri kısa sürede aynı noktaya getirir. Gerekiyorsa makara ve rulmanlı yatak grubu da birlikte yenilenmelidir.

Zincir uzunluğu ve ölçüsü, forklift kataloğundaki değere birebir uymalıdır. BL634, BL834 gibi seri kodları lamel dizilimini ve taşıma kapasitesini belirtir. Yanlış seri seçimi görünüşte uysa bile çalışma yükünü ciddi biçimde düşürür.

Montaj sonrası iki zincirin gerginliği eşitlenmeli, ankraj somunları ile ayar yapılmalıdır. Çatal yere indiğinde zincirlerde eşit miktarda küçük bir boşluk kalması beklenir. Değişim tarihi, ölçüm değerleri ve takılan zincirin tipi bakım kayıtlarına işlenmelidir.

Nemli, ıslak ya da kimyasal temasın bulunduğu ortamlarda çalışan araçlarda korozyon direnci yüksek çözümler değerlendirilebilir. Bu tür uygulamalarda paslanmaz zincir seçenekleri, standart zincirlere göre belirgin biçimde uzun ömür sağlar.

Değişim Kararında Özet Bir Bakış

Kısacası forklift zinciri, kırılana kadar kullanılan bir parça değildir. %2 ile %3 arasındaki uzama sınırı aşıldığında, pim dönmesi ya da lamel çatlağı görüldüğünde, korozyon metal kaybına ulaştığında değişim zamanı gelmiş demektir.

Düzenli ölçüm ve doğru yağlama ile bu süre önemli ölçüde uzatılabilir. Ölçüm kayıtlarının tutulması, bir sonraki değişimin ne zaman gerekeceğini önceden görmenizi sağlar ve plansız duruşları ortadan kaldırır. Kritik hatlarda çalışan forkliftler için yedek zincir bulundurmak, tedarik süresinden kaynaklanan iş kaybını da engeller.

Ölçü, seri ve kapasite konusunda tereddüt yaşıyorsanız mevcut zincirinizin bakla ölçüsünü ve forklift kapasitesini paylaşarak doğru ürünü belirlemek en sağlıklı yoldur.